5 LUẬN ĐIỂM về HÁN VIỆT Và THUẦN VIỆT Trong CỜ ĐÔNG SƠN

Sự Giao Thoa Giữa Hán-Việt và Thuần Việt: Một Lựa Chọn Đầy Dụng Ý

Cờ Đông Sơn, một môn cờ trí tuệ mới của người Việt, ra đời không chỉ với mong muốn trở thành một trò chơi giải trí mà còn mang trong mình sứ mệnh tái hiện và tôn vinh những giá trị văn hóa, lịch sử và huyền thoại của dân tộc. Lấy cảm hứng từ nền văn hóa Đông Sơn rực rỡ và truyền thuyết kinh điển Sơn Tinh – Thủy Tinh, mọi khía cạnh của bàn cờ, từ hình dáng đến luật chơi, đều được tính toán kỹ lưỡng. Trong đó, hệ thống tên gọi các quân cờ chính là một trong những điểm đặc sắc và gây tò mò nhất: Sơn Thần, Sơn Ngựa, Sơn Voi, Sơn Gà, Sơn Lạc, Sơn Bộ, Sơn Đinh và Thủy Thần,Thủy Ngựa, Thủy Voi, Thủy Gà, Thủy Lạc, Thủy Bộ, Thủy Đinh.

Việc kết hợp một yếu tố Hán-Việt (“Sơn”, “Thủy”) với một yếu tố Thuần Việt (“Ngựa”, “Voi”, “Gà”,…) đã tạo ra một cấu trúc tên gọi lai ghép độc đáo, khác biệt với các môn cờ hiện có. Một số người có thể đặt câu hỏi về sự “thuần khiết” trong ngôn ngữ nhưng nếu phân tích sâu hơn, ta sẽ thấy đây không phải là một sự kết hợp ngẫu nhiên mà là một lựa chọn đầy dụng ý, dựa trên những lập luận vững chắc về ngữ nghĩa, văn hóa, tính thực tiễn và tầm nhìn xa.

Luận điểm 1: Tôn trọng và nhất quán với mạch truyện thần thoại

Nền tảng của Cờ Đông Sơn là cuộc chiến giữa hai vị thần trong truyền thuyết: Sơn Tinh và Thủy Tinh. Hai quân cờ chủ chốt, đại diện cho hai phe, được đặt tên là Sơn Thần và Thủy Thần. Đây là cách đặt tên trang trọng, mang đậm màu sắc thần thoại và có sức nặng tương xứng với vai trò của hai vị thần. Từ “Thần” (神) trong văn hóa Á Đông mang một ý nghĩa linh thiêng, quyền năng mà những từ Thuần Việt như “vua”, “chúa” hay “tướng” khó có thể diễn tả trọn vẹn trong bối cảnh này.

Khi hai quân cờ quan trọng nhất đã được định danh bằng một cấu trúc Hán-Việt trang trọng, việc đặt tên cho các quân cờ còn lại phải tuân theo một logic nhất quán. Các quân cờ như Ngựa, Voi, Gà, Lạc, Bộ, Đinh không phải là những thực thể tự nhiên đơn thuần, mà chúng là binh lính, là thuộc hạ trong đạo quân của hai vị thần. Gọi chúng là “ngựa núi” hay “voi nước” sẽ làm tầm thường hóa và “trần tục hóa” câu chuyện. Cách gọi đó mang tính mô tả vật lý hơn là định danh một lực lượng trong một trận chiến thần thoại.

Ngược lại, cấu trúc Sơn Ngựa, Thủy Voi đã giải quyết được vấn đề này một cách xuất sắc. “Sơn” và “Thủy” ở đây không chỉ mang nghĩa là núi và nước, mà nó đã trở thành một “tiền tố” định danh, biểu thị sự quy thuộc, lòng trung thành và bản chất của quân cờ đó. “Sơn Ngựa” có thể hiểu là “Ngựa của phe Sơn Thần”, “Ngựa mang sức mạnh của núi”. Tương tự, “Thủy Voi” là “Voi của phe Thủy Thần”, “Voi mang sức mạnh của nước”. Cách gọi này vừa giữ được sự trang trọng của mạch truyện, vừa thể hiện rõ phe phái, vừa gợi lên hình ảnh về một đội quân thần thánh, nhất quán từ thống lĩnh đến binh lính.

Luận điểm 2: Khẳng định bản sắc Việt và tạo sự khác biệt

Trên thế giới có rất nhiều môn cờ, đặc biệt trong khu vực văn hóa Á Đông, Cờ Tướng (象棋) có ảnh hưởng sâu rộng. Một trong những thách thức lớn nhất khi tạo ra một môn cờ mới của người Việt là làm sao để nó không trở thành một “biến thể” hay “cái bóng” của Cờ Tướng. Nếu Cờ Đông Sơn sử dụng hoàn toàn các tên gọi Hán-Việt như “Sơn Mã”, “Sơn Tượng”, “Thủy Kê”,… thì sẽ vô tình rơi vào cái bẫy đó. Những cái tên này không chỉ xa lạ với câu chuyện Sơn Tinh – Thủy Tinh mà còn ngay lập tức gợi liên tưởng đến các quân Mã, Tượng của Cờ Tướng, làm mất đi bản sắc riêng mà môn cờ đang nỗ lực xây dựng.

Hơn nữa, cách Cờ Đông Sơn tạo ra sự khác biệt không chỉ dừng lại ở việc tránh lặp lại tên gọi. Trong nhiều môn cờ đối kháng khác, việc phân biệt hai phe chủ yếu dựa vào màu sắc. Ví dụ, trong Cờ Vua, chúng ta có mã trắng – mã đen, tượng trắng – tượng đen. Trong Cờ Tướng là các quân cờ thuộc phe đỏ và phe đen/xanh. Cách phân biệt này hiệu quả nhưng mang tính quy ước và không gắn liền với nội dung, câu chuyện của bàn cờ. Cờ Đông Sơn đã chọn đi một con đường khác biệt hơn: sự phân định phe phái được khắc sâu ngay trong chính tên gọi của quân cờ thông qua tiền tố “Sơn” và “Thủy”. Điều này không chỉ để phân biệt, mà còn dẫn dắt mạch của câu chuyện cốt lõi.

Sự ảnh hưởng của các môn cờ lớn đôi khi còn tạo ra những bất hợp lý trong ngôn ngữ. Một minh chứng điển hình là quân “Bishop” trong Cờ Vua, vốn là “Giám mục”, nhưng khi du nhập vào Việt Nam, nó lại được gọi là “Tượng” (voi) – một sự vay mượn rõ ràng từ Cờ Tướng. Việc Cờ Đông Sơn, với hệ thống tên gọi nguyên bản, kết hợp “Sơn/Thủy” với những cái tên gần gũi như Ngựa, Voi, Gà, Lạc, Bộ, Đinh chính là một tuyên ngôn về bản sắc, chủ động tránh được những lớp nghĩa vay mượn chồng chéo này. “Ngựa” và “Voi” là những con vật quen thuộc trong đời sống và chiến trận của người Việt xưa. Đặc biệt, “Gà” (gà chín cựa) và “Lạc” (Lạc Tướng) là những biểu tượng đậm chất Việt Nam, gợi nhớ đến truyền thuyết và các họa tiết trên trống đồng Đông Sơn. Sử dụng những từ kết hợp này là một cách để “thổi hồn” dân tộc vào từng quân cờ, để mỗi khi gọi tên chúng, người chơi đều cảm nhận được sự thân thuộc và niềm tự hào.

Sự lai ghép độc đáo này tạo ra một “chất” rất riêng cho Cờ Đông Sơn, một sự cân bằng tinh tế: yếu tố Hán-Việt “Sơn/Thủy” mang lại sự cổ kính, trang trọng của thần thoại, trong khi yếu tố Thuần Việt mang lại sự gần gũi, sống động và bản sắc của văn hóa Việt. Chính sự giao thoa này đã giúp Cờ Đông Sơn đứng vững như một thực thể độc lập, có tiếng nói và nhận diện riêng, không thể bị nhầm lẫn.

Luận điểm 3: Tính kinh tế trong ngôn ngữ và sự tối ưu cho thực tiễn

Trong bất kỳ hệ thống nào, từ quân sự, thể thao cho đến các trò chơi, tính ngắn gọn và hiệu quả của thuật ngữ luôn được ưu tiên. Hãy thử tưởng tượng, nếu muốn giữ sự “thuần khiết” tuyệt đối, chúng ta sẽ phải gọi tên các quân cờ như thế nào? “Ngựa bên phe Sơn Thần”, “Voi của Thủy Thần”, hay “Quân Gà phe Sơn”? Những cách gọi này dù đúng về mặt ngữ nghĩa nhưng lại quá dài dòng, rườm rà đồng thời cũng bất tiện trong giao tiếp, ghi chép và bình luận ván cờ.

Thói quen và xu hướng tự nhiên của con người khi sử dụng ngôn ngữ là tìm đến sự tinh giản. Những cụm từ dài lặp đi lặp lại sẽ tự động được rút gọn. “Ngựa bên phe Sơn Tinh” rồi sẽ thành “Ngựa bên Sơn”, và cuối cùng có thể sẽ là “Ngựa Sơn” hoặc “Sơn Ngựa”. Việc Cờ Đông Sơn chọn tên gọi rút gọn Sơn Ngựa, Sơn Voi ngay từ đầu là một bước đi khéo léo, đón trước được quy luật phát triển tự nhiên của ngôn ngữ. Nó cho thấy những người sáng tạo đã có sự cân nhắc sâu sắc về tính ứng dụng và thực tiễn, đảm bảo môn cờ không chỉ hay về luật chơi mà còn thuận tiện trong giao tiếp và phổ biến. Tên gọi này vừa đủ ngắn gọn để đọc và viết, vừa đủ thông tin để phân biệt 14 loại quân cờ khác nhau trên bàn cờ một cách rõ ràng, mạch lạc.

Luận điểm 4: Phản ánh đúng bản chất giao thoa của văn hóa và ngôn ngữ Việt

Việc khăng khăng đòi hỏi một sự “thuần Việt” tuyệt đối đôi khi lại chính là đi ngược lại với lịch sử và bản chất của văn hóa Việt Nam. Nền văn hóa của chúng ta là một nền văn hóa mở, luôn sẵn sàng tiếp thu, chọn lọc và “Việt hóa” các yếu tố bên ngoài để làm giàu cho chính mình. Ngôn ngữ là một minh chứng sống động nhất. Tiếng Việt, với nguồn gốc thuộc ngữ hệ Nam Á (Tày-Thái hoặc Mon-Khmer), đã trải qua hàng ngàn năm giao thoa mạnh mẽ. Lớp từ vựng cổ bản địa đã hòa quyện cùng một kho từ vựng Hán-Việt khổng lồ, sau đó là những ảnh hưởng từ tiếng Pháp và các ngôn ngữ khác. Ngay cả chữ Quốc ngữ chúng ta đang dùng cũng là một sản phẩm lai ghép thiên tài: dùng ký tự Latin để ghi lại một ngôn ngữ đa thanh điệu. Sự “trong sáng” của tiếng Việt không nằm ở sự nguyên thủy không pha tạp, mà nằm ở khả năng dung hợp và biến đổi để tạo nên một ngôn ngữ giàu đẹp, linh hoạt và đầy sức sống như ngày nay.

Sự giao thoa này không chỉ thể hiện trong ngôn ngữ mà còn hằn sâu trong phong cách nghệ thuật kiến trúc của người Việt. Khó có thể tìm thấy một công trình nào ở Việt Nam mang một phong cách “thuần chủng” hoàn toàn bản địa cổ. Thay vào đó, chúng ta thấy một sự hòa trộn độc đáo: những mái đình, ngôi chùa mang dáng dấp kiến trúc Trung Hoa nhưng lại được biến tấu với những hoa văn, họa tiết của người Việt; những biệt thự kiểu Pháp cổ điển được nhiệt đới hóa bằng hàng hiên rộng và cửa sổ lá sách; những ngôi nhà hiện đại vẫn giữ lại đâu đó nét cong của mái ngói truyền thống. Chính sự kết hợp tưởng chừng như “thập cẩm” này lại tạo nên một phong cách rất đặc trưng, một bản sắc riêng của kiến trúc Việt Nam – linh hoạt, cởi mở và thích nghi.

Bản thân Cờ Đông Sơn cũng là một sản phẩm của sự giao thoa – sự kết hợp giữa nghiên cứu nhiều loại cờ khác nhau trên thế giới và những yếu tố văn hóa đặc trưng của Việt Nam. Do đó, việc hệ thống tên gọi của nó cũng mang trong mình tinh thần “hợp thể” đó là điều hoàn toàn tự nhiên và hợp lý. Nó không làm mất đi giá trị Việt, mà ngược lại, nó còn phản ánh chân thực quá trình phát triển đầy năng động của văn hóa dân tộc. Cái tên mang hai yếu tố “hán việt – thuần việt” như Sơn Ngựa, Thuỷ Voi, Sơn Gà, Thuỷ Lạc,… chính là tổng hoà của một tiểu vũ trụ, gói gọn trong nó cả một lịch sử giao thoa văn hóa lâu dài của người Việt, tương tự như một công trình kiến trúc hay một từ ngữ thân thuộc hàng ngày.

Luận điểm 5: Giá trị bảo tồn và tầm nhìn cho tương lai

Mục tiêu cao cả nhất của Cờ Đông Sơn là trở thành một di sản văn hóa mới. Điều này đòi hỏi một tư duy sáng tạo, kế thừa và phát triển thay vì bị trói buộc bởi những chấp niệm và lối mòn. Lịch sử phát triển của nhân loại được thúc đẩy bởi sự đổi mới không ngừng. Hãy nhìn vào sự tiến hóa của công nghệ: từ chiếc điện thoại bàn cồng kềnh, đến điện thoại di động nhiều nút bấm và giờ là điện thoại thông minh cảm ứng gần như không nút. Hay sự thay đổi trong cách ta tiếp nhận thông tin: từ những thước phim điện ảnh dài, đến video ngắn gọn trên YouTube và giờ là những video cực ngắn của TikTok. Mọi sự thay đổi đều có ưu và nhược điểm nhưng không thể phủ nhận đó là một dòng chảy phát triển có tính kế thừa. Sự ra đời của Cờ Đông Sơn với hệ thống tên gọi độc đáo cũng nằm trong dòng chảy đó – một sự sáng tạo dựa trên nền tảng văn hóa cũ để tạo ra một giá trị mới.

Hơn nữa, khi bàn về “bảo tồn sự trong sáng của tiếng Việt”, chúng ta cần một góc nhìn rộng hơn. Nếu cho rằng sự pha tạp là không thể chấp nhận, vậy phải chăng ông bà ta đã sai khi sử dụng những từ như:

• binh lính (binh [Hán Việt] + lính [thuần Việt]), 
• tàu hỏa (tàu [thuần Việt] + hỏa [Hán Việt]), 
• đói khổ (đói [thuần Việt] + khổ [Hán Việt])

Rõ ràng, việc vay mượn có chọn lọc và Việt hóa các yếu tố ngoại lai chính là một phần sức sống của ngôn ngữ. Cờ Đông Sơn đã, đang học hỏi, kế thừa và phát huy tinh thần đó.

Đặc biệt, Cờ Đông Sơn còn đưa việc bảo tồn và tôn vinh tiếng Việt lên một tầm cao mới thông qua một quy định mang tầm quốc tế. Quân cờ Lạc, mang tên gọi nguyên thủy của người Việt, khi được chuyển ngữ sang các ngôn ngữ khác, bắt buộc phải giữ nguyên chữ “LAC” chứ không được dịch nghĩa hay thay thế. Ví dụ, nó sẽ được gọi là “Lac General” (tiếng Anh) hay “Lac Général” (tiếng Pháp). “LAC” là một từ mà hầu hết các ngôn ngữ sử dụng ký tự Latin đều có thể phát âm tương đối giống nhau. Đây chính là một chiến lược sâu sắc và đầy tự hào: không phải “bảo tồn” bằng cách đóng cửa, mà là “bảo tồn” bằng cách mang một giá trị cốt lõi, độc đáo của tiếng Việt đi ra thế giới, buộc thế giới phải gọi tên và công nhận nó. Đó mới chính là cách lưu giữ và phát huy giá trị văn hóa một cách bền vững và đầy kiêu hãnh trong thời đại toàn cầu hóa.

Xem thêm về Lạc – Quân Cờ Nhỏ Mang Tâm Tư Lớn

Bài dự thi “Vẽ con Ngựa” 2026 Illustration Challenge #16 do TiredCity và Vietnam Local Artist Group đồng tổ chức. Tác giả: Tô Huỳnh Như – Cờ Đông Sơn 

Tác phẩm: Mắt Thần của Sính Lễ

Mô tả ý nghĩa của quân Ngựa, lồng ghép với hoa văn trống đồng Đông Sơn thành mắt của quân cờ.

Ngụ ý: Sơn Ngựa – Thuỷ Ngựa

(Sơn/ Thuỷ [Hán Việt] + Ngựa [thuần Việt])

Tác phẩm: Vàng mã

Tranh vẽ “nhại” theo tiền mã (một nét văn hoá dân gian) về chị ngựa đỏm dáng giàu sang trên nền tiền đồ rực rỡ.

 

Ngụ ý: Vàng mã

(Vàng [Thuần Việt] + Mã [Hán Việt])